ਸ਼ਰੀਯੋਗਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠ ਚੌਥਾ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਕਰਣ ਸ਼ੁਰੂ
ਜਗਤ ਨਿਰਾਕਰਣ
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਜੀ ਬੋਲੇ , ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਹੁਣ ਸਥਿਤੀਪ੍ਰਕਰਣ ਸੁਨਿਏ ਜਿਸਦੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨਿਰਵਾਣਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ । ਕਿਵੇਂ ਜਗਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਦੇ ਆਦਿ ਅਹੰਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅਰੂਪ ਜਗਤ ਹੈ ਸੋ ਭਰਾਂਤੀਮਾਤਰ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਸਹਿਤ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਰਟਾ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੰਦਰਾ ਬਿਨਾਂ ਸਵਪਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਤ ਨਗਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਰੇਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ ਉੱਤੇ ਉਸਤੋਂ ਸੀਤ ਨਿਵ੍ਰੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਭਾਵਨਾਮਾਤਰ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਭਾਵਨਾਮਾਤਰ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਮਣਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਨਗਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਗਤ੍ਰਸ਼ਣਾ ਦੀ ਨਦੀ ਭਾਸਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਸਤਰੂਪ ਜਗਤ ਭੁਲੇਖਾ ਤੋਂ ਸਤਰੂਪ ਹੋ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰੜ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਥੇ ਦੇ ਮਤਲੱਬ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸਦੇ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿ:ਸਾਰ ਰੂਪ ਜਗਤ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰਰੂਪ ਹੋ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਭਾਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ , ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤ ਵੱਡੇ ਵੀ ਭਾਸਦੇ ਹਨ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਤ ਸ਼ੂੰਨਿਰੂਪ ਹਨ । ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਣਾ ਮਤਲੱਬ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਰੁਪ ਹੈ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ , ਮਤਲੱਬ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਲਿਖੀ ਛੋਟਾ ਕੰਵਲ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਸ਼ੂੰਨਿਰੂਪ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦਾ ਥੰਭ ਸੁੰਦਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਰਮਣੀਏ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਤਿਅੰਤ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ , ਇਸਵਿੱਚ ਸਾਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ । ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮ੍ਰਗਤ੍ਰਸ਼ਣਾ ਦੀ ਨਦੀਵਤ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ । ਰਾਮਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ , ਹੇ ਭਗਵੰਨ ! ਸਰਵ ਸੰਸ਼ਯੋਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕਰਤਾ ! ਜਦੋਂ ਮਹਾਕਲਪ ਕਸ਼ਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੱਦ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅਮਾਨ ਸਭ ਜਗਤ ਆਤਮਰੂਪ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਉਸਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕੀਤੀ ? ਸਰਵ ਸੰਸ਼ਯੋਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰੱਤੀ ਦੇ ਮਤਲੱਬ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਕਹਿਏ । ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਜੀ ਬੋਲੇ , ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਕਲਪ ਦੇ ਕਸ਼ਏ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਬੀਜਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਮੂਰਖ ਬਾਲਕ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਦੀਆਂ ਨਾਈਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ । ਬੀਜ ਤਾਂ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅਰੂਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਬਟਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਸਹਿਤ ਸ਼ਟ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ , ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ , ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਨਿਰਮਲ ਹੈ , ਉਹਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਏ ? ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸੂਖਮ , ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਉਪਲੱਬਧ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਬੀਜਭਾਵ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ । ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਜੋਕਿ ਸ਼ਾਂਤ , ਸੂਖਮ , ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਗਤ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਬੀਜਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਏ ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੀਜਰੂਪ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਤੱਦ ਉਸਨੂੰ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਏ ? ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸੂਖਮ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮਪਦ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰ , ਸਮੁੰਦਰ , ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ । ਜੋ ਕਿਞਚਨ ਅਤੇ ਅਕਿਞਚਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ , ਸੂਖਮ ਸੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਉਹ ਮਹਾਸੂਕਸ਼ਮਰੂਪ ਹੈ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧਰੂਪ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪੇ ਛਾਇਆ ਨਹੀਂ , ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕਾਰ ਨਹੀਂ , ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਬਰਫ ਨਹੀਂ , ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਖਮ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ , ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾਮੇਂ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਸਤਿਅਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਅਰੂਪ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਵਟ ਦਾ ਬੀਜ ਸਾਕਾਰਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰਰੂਪ ਜਗਤ ਹੋਣਾ ਅਿਉਕਤ ਹੈ ! ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਕਾਰਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਮਿੱਤਕਾਰਣ , ਆਤਮਾ ਦੋਨਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ । ਨਿਮਿੱਤਕਾਰਣ ਤੱਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਕਰੱਤਾ ਭਿੰਨ ਹੋ , ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਅਨੋਖਾ ਹੈ , ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ , ਉਹ ਕਰੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸਦਾ ਹੋ , ਸਹਕਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰੇ , ਉਹ ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਵਿਕ੍ਰਿ ਤਰੂਪ ਹੈ । ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਬੀਜ ਨਤੀਜਾ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਅਚਿਉਤਰੂਪ ਹੈ , ਨਤੀਜਾ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਜਾਇਤੇ , ਅਸਤੀ , ਵਰਧਤੇ , ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ , ਕਸ਼ਿਅਤੇ , ਨਸ਼ਿਅਤੀ , ਇਨਸ਼ਟ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਆਤਮਾ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਅਕਾਰਣਰੂਪ ਭਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੀਲਤਾ , ਸੀਪ ਵਿੱਚ ਰੂਪਿਆ ਅਤੇ ਨਿਦਰਾਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਸਵਪਨ ਨਜ਼ਰ ਭਾਸਦੇ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ ਤੱਦ ਜਗਤਭੁਲੇਖਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਤੋਂ ਕਾਰਣਕਾਰਿਆ ਭੁਲੇਖਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ । ਦੁਰਬੋਧ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕਰੋ ਹੋਰ ਆਦਿ , ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋ ਸੱਤਾ ਹੈ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਤੱਦ ਜਗਤਭੁਲੇਖਾ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ ।
ਜਗਤ ਨਿਰਾਕਰਣ
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਜੀ ਬੋਲੇ , ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਹੁਣ ਸਥਿਤੀਪ੍ਰਕਰਣ ਸੁਨਿਏ ਜਿਸਦੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨਿਰਵਾਣਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ । ਕਿਵੇਂ ਜਗਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਦੇ ਆਦਿ ਅਹੰਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅਰੂਪ ਜਗਤ ਹੈ ਸੋ ਭਰਾਂਤੀਮਾਤਰ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਸਹਿਤ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਰਟਾ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੰਦਰਾ ਬਿਨਾਂ ਸਵਪਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਤ ਨਗਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਰੇਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ ਉੱਤੇ ਉਸਤੋਂ ਸੀਤ ਨਿਵ੍ਰੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਭਾਵਨਾਮਾਤਰ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਭਾਵਨਾਮਾਤਰ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਮਣਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਨਗਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਗਤ੍ਰਸ਼ਣਾ ਦੀ ਨਦੀ ਭਾਸਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਸਤਰੂਪ ਜਗਤ ਭੁਲੇਖਾ ਤੋਂ ਸਤਰੂਪ ਹੋ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰੜ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਥੇ ਦੇ ਮਤਲੱਬ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸਦੇ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿ:ਸਾਰ ਰੂਪ ਜਗਤ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰਰੂਪ ਹੋ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਭਾਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ , ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤ ਵੱਡੇ ਵੀ ਭਾਸਦੇ ਹਨ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਤ ਸ਼ੂੰਨਿਰੂਪ ਹਨ । ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਣਾ ਮਤਲੱਬ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਰੁਪ ਹੈ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ , ਮਤਲੱਬ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਲਿਖੀ ਛੋਟਾ ਕੰਵਲ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਸ਼ੂੰਨਿਰੂਪ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦਾ ਥੰਭ ਸੁੰਦਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਰਮਣੀਏ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਤਿਅੰਤ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ , ਇਸਵਿੱਚ ਸਾਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ । ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮ੍ਰਗਤ੍ਰਸ਼ਣਾ ਦੀ ਨਦੀਵਤ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ । ਰਾਮਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ , ਹੇ ਭਗਵੰਨ ! ਸਰਵ ਸੰਸ਼ਯੋਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕਰਤਾ ! ਜਦੋਂ ਮਹਾਕਲਪ ਕਸ਼ਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੱਦ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅਮਾਨ ਸਭ ਜਗਤ ਆਤਮਰੂਪ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਉਸਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕੀਤੀ ? ਸਰਵ ਸੰਸ਼ਯੋਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰੱਤੀ ਦੇ ਮਤਲੱਬ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਕਹਿਏ । ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਜੀ ਬੋਲੇ , ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਕਲਪ ਦੇ ਕਸ਼ਏ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਬੀਜਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਮੂਰਖ ਬਾਲਕ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਦੀਆਂ ਨਾਈਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ । ਬੀਜ ਤਾਂ ਦ੍ਰਸ਼ਿਅਰੂਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਬਟਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਸਹਿਤ ਸ਼ਟ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ , ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ , ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਨਿਰਮਲ ਹੈ , ਉਹਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਏ ? ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸੂਖਮ , ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਉਪਲੱਬਧ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਬੀਜਭਾਵ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ । ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਜੋਕਿ ਸ਼ਾਂਤ , ਸੂਖਮ , ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਗਤ ਅਸਤਰੂਪ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਬੀਜਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਏ ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੀਜਰੂਪ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਤੱਦ ਉਸਨੂੰ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਏ ? ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸੂਖਮ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮਪਦ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰ , ਸਮੁੰਦਰ , ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ । ਜੋ ਕਿਞਚਨ ਅਤੇ ਅਕਿਞਚਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ , ਸੂਖਮ ਸੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਉਹ ਮਹਾਸੂਕਸ਼ਮਰੂਪ ਹੈ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧਰੂਪ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪੇ ਛਾਇਆ ਨਹੀਂ , ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕਾਰ ਨਹੀਂ , ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਬਰਫ ਨਹੀਂ , ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਖਮ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ , ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾਮੇਂ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਸਤਿਅਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਅਰੂਪ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਵਟ ਦਾ ਬੀਜ ਸਾਕਾਰਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰਰੂਪ ਜਗਤ ਹੋਣਾ ਅਿਉਕਤ ਹੈ ! ਹੇ ਰਾਮਜੀ ! ਕਾਰਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਮਿੱਤਕਾਰਣ , ਆਤਮਾ ਦੋਨਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ । ਨਿਮਿੱਤਕਾਰਣ ਤੱਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਕਰੱਤਾ ਭਿੰਨ ਹੋ , ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਅਨੋਖਾ ਹੈ , ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ , ਉਹ ਕਰੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸਦਾ ਹੋ , ਸਹਕਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰੇ , ਉਹ ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਵਿਕ੍ਰਿ ਤਰੂਪ ਹੈ । ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਬੀਜ ਨਤੀਜਾ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਅਚਿਉਤਰੂਪ ਹੈ , ਨਤੀਜਾ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਜਾਇਤੇ , ਅਸਤੀ , ਵਰਧਤੇ , ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ , ਕਸ਼ਿਅਤੇ , ਨਸ਼ਿਅਤੀ , ਇਨਸ਼ਟ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਆਤਮਾ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ? ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਅਕਾਰਣਰੂਪ ਭਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੀਲਤਾ , ਸੀਪ ਵਿੱਚ ਰੂਪਿਆ ਅਤੇ ਨਿਦਰਾਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਸਵਪਨ ਨਜ਼ਰ ਭਾਸਦੇ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਭਾਸਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ ਤੱਦ ਜਗਤਭੁਲੇਖਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਤੋਂ ਕਾਰਣਕਾਰਿਆ ਭੁਲੇਖਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ । ਦੁਰਬੋਧ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕਰੋ ਹੋਰ ਆਦਿ , ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋ ਸੱਤਾ ਹੈ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਤੱਦ ਜਗਤਭੁਲੇਖਾ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ ।